بسم الله الرحمن الرحیم اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلاً.
دسترسی سریع




آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 1516
 بازدید امروز : 157
 کل بازدید : 1474404
چهارشنبه ٢٦ تير ١٣٩٨
منصور مقدمی

بسم الله الرحمن الرحیم
اصول و مبانی مدیریت جهادی/منصور مقدمی


مقدمه:
برای تبیین اصول و مبانی مدیریت جهادی باید در ابتدا مدیریت و سپس جهاد مورد برسی قرار بگیرد تا عنوان ترکیبی مدیریت جهادی تعریف شود و اصول و مبانی آن توضیح داده شود. در این مقاله ابتدا به تعریف مدیریت و سپس مدیریت اسلامی که تفاوت های عمیقی با مدل غربی آن دارد پرداخته شده. پس از آن مقوله جهاد بررسی شده است. ابتدا تعریف جهاد و سپس موضوع جهاد در نگاه مقام معظم رهبری (که پرچم دار جهاد در عصر حاظر است) تبیین شده است. پس از آن هم جهاد در آیات و روایات برسی گردیده است.  در بخش سوم به خود عنوان مدیریت جهادی پرداخته شده است و پس از تعریف آن تفاوت مدیریت جهادی با ¬¬سایر نظام های مدیریتی بیان شده است. و در آخر اصول و مبانی مدیریت جهادی از جنبه های 1. ساختاری 2. رفتاری 3. زمینه ای  تبیین شده .
تعریف مدیریت‏: با مطالعه و بررسى تعاریف مختلف مدیریت مى‏توان این تعریف را به عنوان تعریفى‏جامع ذكر كرد:
مدیریت، فرایند به كارگیرى مؤثر منابع انسانى و امكانات مادّى براى تحقق اهداف سازمانى‏است.«
با این نگاه، مدیریت در چهار وظیفه اصلی خلاصه میشود:
برنامه ریزی: برنامه ریزى یعنى مدیران از پیش در باره هدف‏ها و اقدامات مورد نظر بیندیشند و خود را براى استفاده از فرصت‏ها و مقابله با خطرها آماده كنند. نخستین كار در برنامه‏ریزى، مشخص كردن «هدف سازمان» است.
سازماندهى: سازماندهى، فرایند تنظیم و تخصیص كارها و اختیارات و منابع سازمان، میان اعضا وایجاد هماهنگى میان آن‏ها براى رسیدن به اهداف مجموعه است.
رهبرى : رهبرى، فرایند اعمال نفوذ براى برانگیختن كاركنان به فعالیت در جهت تحقق اهداف‏است رهبران براى نفوذ در زیردستان نیاز به قدرت دارند و این قدرت از منابع‏مختلفى همانند قدرت مرجعیت، قدرت قانونى، قدرت تنبیه وتشویق و... نشأت مى‏گیرد.
کنترل:  فرایند كنترل، عبارت است از تنظیم كلّى فعالیت‏هاى سازمان كه عملكرد واقعى آن بامعیارها و اهداف از پیش تعیین شده مطابق باشد.
روش های مدیریت: در بسیاری از کتاب های مدیریتی بیشتر به چهار شیوه مدیریت اشاره شده است: دموتراتیک، استبدادی ، مشاوره ای و آزاد.
مدیریت اسلامی:
مدیریتی که مبنای آن مستند به منابع اسلامی باشد و وجه تمایز آن با دیگر مدیریتها در مبتنی بودن بر وحی، نبود نظام بهره‌کشی انسان از انسان، مبتنی بودن بر ارزشهای متعالی، مطلق و ثابت و استوار بودن برپایه تعالی، کرامت و شرافت انسانها است. (قبادی)
مدیریت اسلامی از نگاه امیر المومنین:
تبیین مدیریت از نگاه حضرت امیر خود مقاله ای جدا گانه و مفصل می طلبد. اما در این جا به پاره ای از بیانات حضرت در بحث مدیریت اشاره میکنیم. بعضی بیانات حضرت در بحث مدیریت جنبه عمومی دارد و هر مدیری اعم از مسلمان و غیر مسلمان با به کار بستن این فرمایشات در نظام مدیریتی خود میتواند بهره براداری بیشتری بکند.
مطالب عمومی مدیریت از نگاه حضرت علی علیه السلام:
علم و دانش: «اي مردم همانا سزاوارترين مردم به اين امر (خلافت و زمامداري) كسي است كه تواناترين آنها بر اجراي امور و داناترين به فرمان خداوند در فهم مسائل باشد»
تجربه كاري: در نامه به مالك اشتر مي‌فرمايد: «افراد با تجربه را به عنوان كارگزار انتخاب نما»
حسن تدبير: «چهار چيز دليل برگشت (روزگار و اوضاع و احوال دولت‌ها و حكومتهاست)، بدي تدبير و زشتي تبذير و كمي عبرت گرفتن و بسياري مغرور شدن»
نظم و انضباط: امام علي(ع) در بخشي از عهدنامه خود به مالك اشتر مي‌فرمايد: «كار هر روز را همان روز انجام بده، زيرا هر روز كاري مخصوص به خود دارد»
 قاطعيت : «علم خود را به جهل و يقين خويش را به شك تبديل نكنيد، وقتي دانستيد عمل كنيد و زماني كه يقين كرديد، اقدام نماييد»
مطالب اختصاصی مدیریت اسلامی از نگاه امیر المومنین علیه السلام
تقوي: حضرت علي(ع) فرموده‌اند: « از خدايي بترس كه ناچار او را ملاقات خواهي كرد و سرانجامي جز حاضر شدن در پيشگاه او نداري»
توكل بر خدا: حضرت در نامه‌اي به يكي از عمال خود ياري خواستن از خدا را توصيه مي‌فرمايد: «پس آهنگ هر كاري كه مي‌كني از خدا ياري بخواه»
قيام به وظيفه: حضرت علي(ع) در فرازي از نامه به مالك اشتر مي‌نويسد: «و نزد خدا براي هر يك از اين طبقات (افراد جامعه) جايگاهي است كه در برگيرنده مسائل رفاهي و امكانات آنان است و براي هر يك از آنان تا حد تأمين و اصلاح وضع زندگي بر عهده زمامدار حقي است. زمامدار از عهده آنچه كه خداوند بر دوش او قرار داده است بر نميآيد مگر با سعي و كوشش و استمداد از خداي بزرگ و آماده سازي نفس خود بر التزام به حق و شكيبايي در برابر دشواريها و آنچه كه پيش آيد»
اهميت دادن به نماز: امام علي(ع) خطاب به محمد بن ابي بكر وقتي كه ادارة مصر را به او سپرد، فرموده است: «نماز را به هنگامي كه براي آن مقرر شده است، به جاي آور، نه وقت آن را به علت فراغ از كار پيش انداز نه به سبب اشتغال به كار به تأخير افكن و آگاه باش هر كار تو وابسته به نماز تُوست».
 اميد به پاداش الهي داشتن و بيمناك از عذاب او بودن: حضرت علي(ع) در نامه به سپهسالار حلوان به او مي‌فرمايد: «جان بر سر كاري بگذار كه خداي بر تو واجب فرموده است، به پاداش آن اميدوار باش و از كيفر آن بيمناك».
تعریف جهاد:
معنی فقاهتی و قضائی جهاد عبارت است از بذل جهد و صرف کوشش فرد در راه خدا، یعنی: تبلیغ ایمان و نشر فکر خدا پرستی و اعتلای کلمه حق در جهان.
جهاد در نگاه مقام معظم رهبری:
«معیار جهاد شمشیر و میدان جنگ نیست. معیار جهاد همان چیزی است که امروز در زبان فارسی ما در کلمه‏ی مبارزه وجود دارد...
در مبارزه دو چیز حتماً لازم است:  یکی اینکه در آن جد و جهد و تحرکی باشد. انسان در رختخواب یا در پستوی خانه که نمی‏تواند مبارزه کند، در مبارزه باید جد و جهدی وجود داشته باشد... دوم اینکه در مقابلش دشمنی باشد.
همه جهاد به جبهه رفتن نیست. هرجا هستید می‏توانید مجاهد فی‏سبیل‏الله باشید. 
جهاد داخل خانه‏ها هم ممکن است و همه جا انسان می‏تواند با دشمن خدا جهاد کند اگر اراده داشته باشد و اگر بداند باید چه کارکند».
جهاد در آیات و روایات:
أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَآجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ کَمَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْأَخِرِ وَجَهَدَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ لَا یَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَایَهْدِی الْقَوْمَ الظَّلِمِینَ
ترجمه فارسی آیه: آیا آبرسانی به حاجیان و تعمیر مسجدالحرام را همانند «عملِ» کسی قرار داده‌اید که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و در راه خدا جهاد کرده است؟ این دو نزد خداوند یکسان نیست و خداوند گروه ستمگر را هدایت نمی‌کند.
امام علی (علیه‌السلام) فرمودند:
جاهِدوا فی سبیلِ اللّه بأیْدیِکُم، فإنْ لَم تَقْدِروا فجاهِدوا بألسِنَتِکُم، فإنْ لَم تَقْدِروا فجاهِدوا بقُلوبِکُم.
در راه خدا با دست‌های خود بجنگید؛ اگر نتوانستید، با زبان‌های خود بجنگید و اگر باز هم نتوانستید، با دل‌های خود بجنگید 
پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) فرمودند:
مَن ماتَ ولَم یَغْزُ، ولَم یُحدِّثْ بهِ نَفسَه، ماتَ علی شُعْبَةٍ مِن نِفاق.  کسی که جهاد نکرده یا آرزوی جهاد نداشته باشد و بمیرد، به نوعی نفاق مرده است. 
مدیریت جهادی:
مقام معظم رهبری می فرمایند: اگر مدیریت جهادی یا همان کار و تلاش با نیت الهی و مبتنی بر علم و درایت حاکم باشد، مشکلات کشور، در شرایط کنونیِ فشارهای خباثت آمیزِ قدرتهای جهانی و در شرایط دیگر، قابل حل است و کشور حرکت رو به جلو را ادامه خواهد داد 
با توجه به این فرمایش میتوان مدیریت جهادی را چنین تعریف کرد: کار و تلاش با نیت الهی و مبتنی بر علم و درایت .

اصول و مبانی مدیریت جهادی:
الف:از لحاظ ساختار:
- مدیریت جهادی باید مدیریت برای خدا باشد. یعنی هدف تشکیلات تنها خدا باشد و رضایت خداوند بر همه چیز مقدم باشد حتی اگر به ظاهر با منافع سازمان تنافی داشته باشد.
- مدیریت جهادی مدیریت ولایتی است. و از اصول آن ولایت پذیری است. پس ساختار مجموعه باید ساختاری ولایت مدار باشد. چرا که از اساسی ترین ارکان جهاد مبارزه است. یعنی مفهوم جهاد بدون مفهوم مبارزه ناقص و ابتر است و مبارزه نیز بدون فرمان برداری از فرمانده کل قوا معنا ندارد. بنا بر این تمام ساختار ها و جهتگیری های مجموعه باید گوش به فرمان کسی باشد که پرچم دار این مبارزه است ( یعنی ولی فقیه). چه این مدیریت در مجموعه های اقتصادی باشد چه در مجموعه های فرهنگی و چه در هر مجموعه ی دیگری. حتی مدیریت در خانه و خانواده یا مدیریت در یک کارگاه صنعتی کوچک یا یک مدرسه  برای آن که تحت عنوان مدیریت جهادی بگنجد باید اصل ولایت پذیری را در ساختار خود داشته باشد.
- ساختار تشکیلات در مدیریت جهادی باید منعطف باشد. چرا که انعطاف پذیری از ارکان مبارزه است. و مبارزه از ارکان مدیریت جهادی. مدیر در این سیستم باید به فراخور حال جامعه و جهان و همچنین به اقتضای ضرورت ها تغییر موضع و تغییر جهت بدهد تا بتواند در شرایط مختلف بالا ترین بازدهی را در جهت اهداف کلان نظام داشته باشد و در همه حال به بهترین نحو عمل کند.
ب: از لحاظ رفتاری مدیران و مجموعه
- خود باروی: از اصول اولیه در مدیریت جهادی خودباوری است. مدیر و افراد تحت امر او در این سیستم باید به حدی از خود باوری برسند که بتواند احساس کنند مسئولیتی خدایی را به دوش میکشند. مدیریت جهادی بیش از هر سیستم مدیریتی دیگر نیازمند خود اتکایی و خود باوری است.
- ایثار و از خود گذشتگی: در فرهنگ جهادی ایثار و از خود گذشتگی رکنی جدایی نا پذیر به شمار میرود. و این روحیه در همه رده ها باید وجود داشته باشد.
- پر کاری: وقتی عنوان جهاد بر مدیریت بار میشود باید جد و جهد و کوشش مدیر هم در فضای جهاد فی سبیل الله قرار گیرد و در هیچ کاری برای پیشرفت مجموعه تحت امر خود کوتاهی نورزد.
- ، تحول آفرینی: ساختار های تشکیلاتی در همه جای دنیا تحت تاثیر نظام مدیریتی غربی شکل گرفته و اغلب تحت تاثیر آن تفکرات پیش میرود. شخص مدیر در ساختار مدیرت جهادی باید به دنبال تحول آفرینی باشد و هیچ وقت به وضعیت موجود اکتفا نکند. مدیر باید همیشه به دنبال پیشرفت مجموعه باشد و لازمه پیشرفت اساسی تحول اساسی است.
-  خلاقیت: یک مدیر در فضای جهاد باید خلاقیت هایی به خرج بدهد که با حفظ مبانی اسلامی از رقبای خویش جلو بزند. در فضای مبارزه پیشرفت مساوی با دشمن پیروزی را در بر نخواهد  داشت. و استفاده از منابع دیگران برای الگو گیری در بحث مدیریت در بهترین شرایط تساوی با دشمن را به دنبال دارد. خلق مولفه های جدید برای پیشرفت لازمه پیشرفت سریع تر از دشمن است.
- سخت‌کوشی: همچنان که در جهاد در جبهه های نبرد فرماندهان و رزمندگان تا پای جان برای هدف خود تلاش میکردند امروز هم مدیران در نظام مدیریتی جهادی لازم است بیش از پیش تلاش کنند. مدیری که سخت کوش نباشد را نمیتوان با عنوان مجاهد فی سبیل الله خطاب کرد.
- بصیرت و بینش عمیق: مدیر در مدیریت جهادی باید دارای بصیرت و بینشی عمیق باشد تا در همه عرصه ها شناخت کافی از مسئولیت خود داشته باشد.
ج: زمینه های مدیریت جهادی
برخی مؤلفه ها زمینه ساز مدیریت جهادی است. که محیط کار بدون آن ها در فضای جهادی قرار نمیگیرد و با نبود این زمینه ها این سبک مدیریت ضربه میخورد. این مؤلفه ها عبارت اند از:
- مشارکت‌پذیری: اتحاد و همبستگی و مشارکت در امور لازمه مجموعه ای است که میخواهد با سبک مدیریت جهادی اداره شود
-  قناعت: برای این که حد اکثر ظرفیت هر مجموعه در خدمت هدف والای سیستم قرار بگیرد باید در تمام سطوح، از مدیر تا کارمند روح قناعت را در خود زنده کنند.
-  نهادینه کردن اخلاق و ارزش‌های دینی در محیط کار واهمیت دادن به بیت‌المال: اگر هدف نهایی رضای خداوند متعال است باید تمام بخش های مجموعه در همین راستا قرار بگیرند. اگر حتی بخشی از عوامل در مسیر اخلاق و ارزش های دینی نباشد به همان نسبت در رسیدن به هدف خلل ایجاد میشود.
کلام آخر:
به طور خلاصه میتوان گفت: فرهنگ و مدیریت جهادی دارای یک اصل محوری و بنیادی است که آن تاکید تام بر معنویت و ارزشهای اخلاقی و اسلامی  است.
گفتنی است که با یک برسی ساده میتوان نتیجه گرفت که بسیاری از مجموعه های مدیریتی حاضر در جامعه اسلامی ما  تحت تاثیر سبک های مدیریتی غربی آن هم به صورتی غیر اصولی در حال فعالیت اند. این درحالی است که مقام معظم رهبری ما مدیریت جهادی خواسته اند؛ مدیریتی که علاوه بر اسلامی بودن در موقعیت جهادی قرار گرفته و دارای قیود خاصی است.
به راستی چرا مدیریت جهادی را از حوزه های علمیه شروع نکنیم؟...   مدیران تا کی قرار است قید سرعت عمل را به سبک مدیریتی خود راه ندهند؟...  اعتماد به نیروی کار جوان و خوش فکر، ایده های نو و خلاقانه از چه زمانی قرار است به مدیریت مدیران راه پیدا کند؟...  چرا مدیران ما در مشارکت پذیری مجموعه های خود ضعف داردن؟.. چرا بیشتر ایشان را نمیتوان مدیر سخت کوش نامید؟...
اگر قرار است مدیران ما با مدیریت جهادی اهداف انقلاب را پیش ببرند اولا باید مدیریت اسلامی را خوب بشناسند و ثانیا باید باور جهادی داشته باشند و عرصه را میدان جنگ ببینند. هر مدیری در هر مقام و جایگاهی باید خود را در این جنگ تمام عیار پیدا کند و بفهمد کجای این سپاه مبارزه میکند. هر مدیری! میخواهد مدیر یک مجموعه اقتصادی و تولیدی باشد. میخواهد مدیر یک مجموعه فرهنگی باشد. میخواهد رئیس جمهور باشد یا مدیر حوزه علمیه باشد یا وزیر باشد یا حتی امام جماعت یک مسجد یا هر مجموعه دیگری. حتی اگر کسی فقط مدیر خانه و خانواده خود است باید خودش را با بصیرت کافی در نظام اسلامی پیدا کند و عرصه را عرصه جنگ ببیند. اگر این چنین شد و مدیر با روحیه مبارزه و ستیز با دشمن وارد اداره شد آنگاه زمینه مدیریت جهادی ایجاد گشته است و این مدیر قابلیت مدیریت جهادی را خواهد داشت. 
باید بپذیریم که در این هجوم همه جانبه دشمن با هیچ سبکی جز سبک مدیریت جهادی نمیتوانیم اهداف انقلاب را پیش ببریم.
اگر مدیریت ما جهادی شد همچنان که در هشت سال دفاع مقدس عملا با تمام ابر قدرت های جهان جنگیدیم و حتی یک وجب از خاک کشورمان را ندادیم امروز هم میتوانیم با ابر رسانه های ضد فرهنگی و ابر کمپانی های اقتصادی و ابر قدرت های جهانی بجنگیم و برای ظهور حضرت صاحب الزمان عجل الله تعالی زمینه سازی کنیم. انشا الله...